جراحی شکستگی مفصل فک؛ انواع و روش درمان

شکستگی سر کندیل (داخل مفصلی)

این نوع شکستگی در بالاترین نقطه کندیل، یعنی جایی که داخل کپسول مفصلی است، اتفاق می‌افتد. بیشتر در کودکان دیده می‌شود، چون استخوانشان هنوز نرم و انعطاف‌پذیر است. مثلا بچه‌ای که از تاب می‌افتد ممکن است این مشکل را پیدا کند.

خطرش این است که اگر درست درمان نشود، رشد فک را به هم می‌ریزد و ممکن است در بزرگسالی صورتش نامتقارن شود، معمولا این را با روش‌های غیر جراحی درمان می‌کنیم، مثل بستن فک با باند یا سیم برای چند هفته. اما اگر قطعات استخوان خیلی جابجا شده باشند، جراحی باز لازم است تا مفصل درست کار کند.

شکستگی گردن کندیل

این یکی درست زیر سر کندیل، در ناحیه باریک و شکننده، رخ می‌دهد، مثل وقتی مشت به چانه‌تان بخورد استخوان نمی‌تواند فشار را تحمل کند. این نوع را به دو دسته تقسیم می‌کنیم، بالاتری (High Neck) و پایین‌تر (Low Neck).

بیشتر در بزرگسالان شایع است و معمولا با درد شدید و مشکل در باز کردن دهان همراه است. اگر جابجایی زیاد باشد، جراحی باز انجام می‌دهیم و قطعات را با پیچ و پلاک محکم می‌کنیم. گاهی هم می‌توانیم با روش بسته، یعنی بدون برش، فک را جا بیندازیم و ثابت نگه داریم.

شکستگی ساب‌کندیلار (خارج مفصلی)

این مورد شایع‌ترین نوع است و در پایه کندیل، جایی که به بدنه فک وصل می‌شود، اتفاق می‌افتد. اغلب وقتی ضربه مستقیم به چانه می‌خورد، مثل تصادف یا افتادن، این ناحیه می‌شکند. اگر قطعات جابجا شده باشند، معمولا جراحی باز شکستگی مفصل گیجگاهی فکی لازم است.

جراح یک برش کوچک، گاهی داخل دهان برای مخفی ماندن جای زخم، ایجاد می‌کند و استخوان‌ها را با پلاک تیتانیوم ثابت می‌کند. این روش باعث می‌شود فک زودتر به حالت عادی برگردد.

مفصل فک کجاست و چرا شکستگی‌اش مهم است؟

مفصل گیجگاهی فکی (TMJ) مثل یک لولای کوچک، فک پایین را به جمجمه وصل می‌کند، درست جلوی گوش‌ها، این مفصل به شما اجازه می‌دهد دهانتان را باز کنید، غذا بجوید، حرف بزنید و حتی خمیازه بکشید. برای دریافت اطلاعات بیشتر در مورد جراحی مفصل گیجگاهی فک (TMJ) به این صفحه مراجعه کنید.

بخش کلیدی این مفصل، کندیل فک پایین است، یک قسمت گرد و استخوانی که داخل یک حفره (گنوئید فوسا) قرار می‌گیرد. حالا اگر ضربه‌ای به این ناحیه بخورد، این کندیل به خاطر نازک بودنش ممکن است بشکند.

در حدود یک‌سوم شکستگی‌های فک پایین به این ناحیه مربوط می‌شود، بیشتر هم در مردهای جوان می‌بینیم، چون معمولا در فعالیت‌های پرخطر مثل ورزش‌ یا موتورسواری هستند. اما نگران نباشید، هر سنی باشید، راه درمان وجود دارد.

نشنه‌های شکستگی مفصل فک

اولین نشانه، درد در ناحیه کنار گوش است، ممکن است کبودی ببینید، صورتتان ورم کند یا حتی خونریزی خفیفی از دهان داشته باشید.

گاهی فکتان موقع باز شدن کج می‌شود، یا دندان‌های بالا و پایین درست روی هم قرار نمی‌گیرند، که اصطلاحا به ناهنجاری مال اکلوژن شناخته می‌شود. اگر عصب صورت آسیب ببیند، ممکن است لب یا گونه‌تان بی‌حس شود، انگار که به دندانپزشکی رفته‌اید و آمپول بی‌حسی زده‌اند.

تشخیص و شروع درمان جراحی شکستگی مفصل فک

ابتدا دکتر تشخیص بالینی انجام می‌دهند سپس عکس پانورامیک (OPG) از فک گرفته می‌شود که وضعیت کلی آن را نشان می‌دهد و مشخص می‌کند شکستگی کجا است.

اما اگر بخواهیم دقیق‌تر ببینیم، سی تی اسکن سه‌بعدی (CBCT) بهترین گزینه است مثل یک مدل سه‌بعدی از فکتان عمل می‌کند. در موارد خاص، مثلا اگر فکر کنیم دیسک مفصلی آسیب دیده، ام آر آی هم می‌گیریم.

هرچه زودتر تشخیص بدهیم، درمان راحت‌تر است، اگر چند روزی است که درد دارید و فکر می‌کنید شاید جدی نیست، بهتر است ریسک نکنید. یک چکاپ ساده می‌تواند جلوی خیلی از مشکلات را بگیرد.

شکستگی مفصل گیجگاهی فکی چند نوع است؟

• بدون جابجایی: قطعات هنوز سر جایشان هستند، با بستن فک برای ۴ تا ۶ هفته، خودش خوب می‌شود.
• با جابجایی: قطعات حرکت کرده‌اند و باید با جراحی سر جایشان برگردند.
• دررفتگی همراه شکستگی: کندیل نه تنها شکسته، بلکه از مفصل هم دررفته، نیاز به مداخله فوری دارد.
• خرد شده: استخوان به تکه‌های ریز شکسته، مثل وقتی ماشین به شدت به چیزی برخورد می‌کند. اینجا گاهی نیاز به جراحی پیوند استخوان فک داریم.

برای مثال یک بیماری داشتیم که در یک مسابقه بوکس ضربه شدیدی به فکش خورد و شکستگی ساب‌کندیلار با جابجایی داشت. با جراحی باز و پلاک‌گذاری، حالا دارد آماده می‌شود که دوباره به ورزش خود ادامه دهد.

روش‌های درمان؛ از غیر جراحی تا جراحی شکستگی مفصل فکی

بعد از اینکه نوع شکستگی توسط پزشک متخصص فک و صورت تشخیص داده شد، اول ارزیابی می‌کند که آیا اصلا جراحی لازم است یا نه. اگر شکستگی ساده باشد، مثل وقتی که قطعات جابجا نشده‌اند، می‌رویم سراغ روش‌های غیر سنگین و غیر جراحی.

مثلا با باندهای الاستیک یا سیم، فک را ثابت نگه می‌داریم تا استخوان خودش جوش بخورد. این روش برای بچه‌ها یا شکستگی‌های خفیف عالی است.

شکستگی پیچیده

اما اگر شکستگی پیچیده باشد، مثلا قطعات جابجا شده‌اند یا فک دو طرفه شکسته جراحی بهترین راه است. رایج‌ترین روش، جراحی باز یا ORIF (Open Reduction and Internal Fixation) است.

در این روش، بیمار را تحت بیهوشی عمومی قرار می‌دهیم، یک برش کوچک (اغلب داخل دهان برای زیبایی) می‌زنیم، قطعات را سر جایشان می‌گذاریم و با پلاک‌های تیتانیوم یا پیچ‌های مخصوص محکم می‌کنیم.

تیتانیوم چون سبک و مقاوم است و بدن با آن مشکلی ندارد، انتخاب می‌شود، در موارد خاص، از جراحی آندوسکوپیک استفاده می‌کنیم که با دوربین و ابزارهای ظریف انجام می‌شود. این روش جای زخم را به حداقل می‌رساند و بهبودی را سریع‌تر می‌کند.

در این حالت بیمارانی که تحت درمان قرار می‌گیرند، ممکن است 3 هفته ای هم به روال عادی زندگی برگردند.

چه زمانی جراحی لازم است؟

وقتی جابجایی بیشتر از 5 میلی‌متر باشد، وقتی دهان اصلا باز نشود یا وقتی شکستگی باعث مال اکلوژن شدید شده باشد. خود عمل معمولا 1 تا 6 ساعت طول می‌کشد، بسته به اینکه چقدر اوضاع پیچیده باشد.

زمان بهبودی کامل در روش‌های مختلف

اول از همه، مراقب غذا خوردن باشید، تا ۴-۶ هفته فقط غذای نرم بخورید، سوپ، پوره سیب‌زمینی، ماست. هیچ چیز سفت نجوید، چون فشار به فک می‌تواند همه‌چیز را خراب کند. فیزیوتراپی هم خیلی مهم است.

از روز سوم، با تمرین‌های سبک شروع می‌کنیم تا فکتان کم‌کم باز شود، داروهای ضد درد و آنتی‌بیوتیک می‌دهیم تا درد کم شود و عفونت نگیرید. استراحت کنید، اما نه اینکه کل روز دراز بکشید، پیاده‌روی سبک به جریان خون کمک می‌کند و استخوان زودتر جوش می‌خورد.

برای بچه‌ها، بهبودی سریع‌تر است چون بدنشان پر از انرژی است. اما بزرگسالان، به‌خصوص اگر سیگار می‌کشند، باید بیشتر مراقب باشند. سیگار واقعا دشمن جوش‌خوردن استخوان است. معمولا ۶ تا ۸ هفته طول می‌کشد تا فک به حالت عادی برگردد، ولی با مراقبت خوب، گاهی زودتر هم می‌شود.

عوارض احتمالی بعد از عمل شکستگی مفصل فک

جراحی شکستگی فک خیلی ایمن است، ولی هیچ عملی بدون ریسک نیست، مثلا عفونت ممکن است پیش بیاید، به‌خصوص اگر بهداشت دهان را جدی نگیرید. در 5 تا 10 درصد موارد، استخوان خوب جوش نمی‌خورد و ممکن است نیاز به جراحی دوم باشد.

محدودیت باز شدن دهان هم شایع است، ولی با فیزیوتراپی حل می‌شود، آسیب به عصب صورت می‌تواند باعث بی‌حسی موقت لب یا گونه شود، ولی معمولا خودش خوب می‌شود. در موارد خیلی نادر، ممکن است مفصل دچار آرتریت شود که با دارو مدیریت می‌کنیم. اگر نگران کج شدن فک بعد از شکستگی هستید، خیالتان راحت، با جراحی درست، این مشکل پیش نمی‌آید.

سوالات متداول درباره عمل جراحی شکستگی مفصل فک

• شکستگی مفصل فک خطرناک است؟ اگر درمان نشود، می‌تواند مشکلاتی مثل سخت غذا خوردن یا حتی تنفس ایجاد کند. ولی با درمان درست، جای نگرانی نیست.
• جراحی چقدر طول می‌کشد؟ معمولا ۱ تا ۳ ساعت، بستگی به پیچیدگی.
• درمان خانگی چطور؟ کمپرس سرد برای کاهش ورم خوب است، ولی درمان اصلی حتما باید توسط پزشک انجام شود. خوددرمانی خطرناک است.
• برای بچه‌ها چی؟ بیشتر غیرجراحی درمان می‌شوند، ولی باید رشد فک را چک کنیم.
• فک جوش می‌خورد؟ بله، با درمان مناسب، در ۹۰ درصد موارد کامل جوش می‌خورد.